Paul van Ostaijen, De
oude man
Een oud man in de straat
zijn klein verhaal aan de oude vrouw
het is niets het klinkt als een ijl treurspel
zijn stem is wit
zij gelijkt een mes dat zo lang werd aangewet
tot het staal dun werd
Gelijk een voorwerp buiten hem hangt deze stem
boven de lange zwarte jas
De oude magere man in zijn zwarte jas
gelijkt een zwarte plant
Ziet gij dit snokt de angst door uw mond
het eerste smaken van een narkose
Nagelaten gedicht
Bespreking
Vooraf
Al bij
het zien van de gegevens rijzen de vragen. Is Van Ostaijen voor zijn dood al
bezig geweest met zijn eigen dood? Gezien zijn ziekte is het voorstelbaar. Maar
dan projecteert hij, zeker nog niet oud, zijn gedachten op een oude man. Maar het
kan even goed gebeurd zijn dat hij de beschreven scène op straat heeft gezien
en er zijn eigen voorstelling bij heeft gemaakt. In ieder geval is het treffen
dat hij bij zijn nagelaten gedichten het bovenstaande gedicht heeft gevoegd.
Het gedicht
Allereerst
brengt de dichter een verslag uit van wat hij op straat heeft gezien: een oude
man die tegen of met een vrouw staat te praten. Waarom is het een ‘klein
verhaal’? Niet omdat het zo kort duurt, vermoed ik, maar omdat het gaat over de
aangelegenheden van deze man. Wat zo’n man zegt, is of lijkt niet zo
belangrijk. “Het is niets”, maar wel hoort de dichter iets wat qua klank lijkt
op een treurspel. Hij staat er blijkbaar wat treurig bij. Maar het is ‘ijl’, de
dichter verstaat het blijkbaar niet (goed) . of het duidt op het ‘klein’
(verhaal). Het lijkt dan niet zo belangrijk.
Zijn stem
wordt beschreven: ‘wit’. Dit kan duiden op een stemgeluid zonder veel accenten,
vlak. De man heeft een scherpe, doordringende stem, getuige de vergelijking met
een scherp geslepen mens.
Verstaat de
dichter flarden of vult hij het gesprek zelf geheel in? Weer een vraag die
onbeantwoord blijft. De stem gaat een eigen bestaan leiden: “… buiten hem hangt
deze stem”.
De man
draagt een lange, zwarte jas en staat daar, blijkbaar bewegingloos, als een
plant, een zwarte plant, op zichzelf een onmogelijkheid, maar goed getroffen in
deze context van treurigheid.
Nu betrekt
de dichter de situatie geheel op zichzelf. Dit straatbeeld voedt zijn angst,
zijn angst voor de dood. Die ‘snokt’. Dit is een Zuid-Nederlands woord, dat,
afgezien van een seksuele betekenis, zo ongeveer een onregelmatig bewegen
uitdrukt. Een ademhaling kan snokken, zeer onregelmatig gaan. Hier snokt de
angst door de mond. De man praat blijkbaar hortend, wat de dichter verbindt met
angst. Angst waarvoor?
De angst
bij “het eerste smaken van een narcose”. Uit eigen ervaring ken ik die smaak
niet, hoewel ik een aantal malen onder narcose ben gebracht, twee keer voor
meer dan zes uur. Voor zover ik het me herinner ben ik eerst door een injectie,
later ook door een pil, in slaap gebracht. Goed, dat zal vroeger anders zijn
gegaan. Maar het gaat hier over wat Hans Andreus het “vallen, weg in
het onverhoeds onnoemelijke” noemt in zijn Laatste
gedicht. Hij heeft het dan over zijn naderende dood. Zie de bespreking van
Edith de Gilde in de Reeks Klassiekers op de site van Meander: http://klassiekegedichten.net/index.php?id=66
Tot slot
Het woord ‘dood’ komt
in dit gedicht niet voor. Toch ademt het de sfeer van de dood. De kleuren wit
en zwart, het laatste woord twee keer genoemd, het scherp geslepen mes als
metafoor van de scherpe, dunne stem van de man, de angst die zijn adem doet ‘snokken’
en het beeld van het wegzakken in de narcose. De dood als zodanig wordt zo
gesuggereerd, maar voor mijn interpretatie zo duidelijk dat de doodsangst van
de man voelbaar wordt.
